تبلیغات
پایگاه کشاورزی ایران زمین - سرمازدگی، خسارات آن و را ههای گریز

سایت کشاورزی

انتشار:یکشنبه 24 بهمن 1395

اگرچه سرمازدگی یكی از عوامل جوی است كه كنترل وقوع آن از دسترس انسان خارج است، اما دانش و تجربه بشری در طول گذشت زمان راهكارهایی را ارایه نموده است كه در كاهش خسارات ناشی از این عنصر اقلیمی كارآمد بوده است و با به كاربردن مطالعات و بررسی هایی كه بر روی روند تغییرات عوامل جوی داشته است، توانمندی خود را در كاهش خسارات ناشی از پدیده های جوی چون سرمازدگی و یخبندان به مرحله اجرا در آورده است. سرما و یخزدگی همه ساله خسارات قابل توجهی را به اقتصاد و چرخه تولید کشور تحمیل م یکند. بنابراین برای مقاومت گیاهان به سرما و یخزدگی لازم است تا مدیریت تنش رعایت شود. امروزه روشهای مقابله با سرمازدگی متعدد بوده و قابل تفیكك به سه گروه می باشند:

 الف) روشهای زیر بنایی: شامل انتخاب آب و هوای مناسب،

 ب) مدیریت باغ شامل مدیریت كف باغ و آبیاری و تغذیه

 ج) روشهای محافظت از سرما كه بهره گیری از همه آنها به تناسب امكانات موجود میتواند، بخشی از مشكلات را از بین ببرد. سهم عامل تنش سرما و یخبندان نسبت به سایر عوامل تهدیدکننده در زیر بخشهای زراعی و باغی بسیار بالاست و پهنه وسیعی از حاصلخیزترین مناطق تولیدی کشور ما و قسمت عمده محصولات مهم اقتصادی کشاورزی همه ساله در معرض تهدید تنش سرما و یخزدگی قرار دارند. تنش عبارت است از هر گونه انحراف معنی دار از شرایط بهینه زندگی موجود زنده. عوامل تنش زا باعث تغییر و اختلال در فرایندهای فیزیولوژیکی گیاهی می شوند و از این طریق تولید گیاهان زراعی وباغی را تحت تاثیر قرار می دهند.

برای مطالعه متن کامل به ادامه مطلب مراجعه فرمایید


Related image

تنشهای محیطی عبارتند از: عوامل بیمار یزا، علفهای هرز، آفات، آسیبهای مکانیکی، درجه حرارت، آب، خاك و ... همچنین انواع یخبندانها كه باعث خسارتهای زیادی می شوند و شامل یخبندانهای تشعشعی و یخبندانهای انتقالی می باشند. آنچه که معمولاً در جهت مقابله با سرما و یخبندان انجام می شود، حفاظت در برابر یخبندانهای تشعشعی است و روشهای حفاظتی نقش چندان موثری برای مقابله با یخبندانهای انتقالی ندارد. بخاریها، سیستمهای آبیاری و ماشینهای باد از مهمترین روشهای حفاظتی کوتاه مدت هستند که در این زمینه توضیح مختصری داده می شود: خصوصیات استفاده از بخاریها عبارتند از: بالا بودن هزینه سوخت، کارآیی بیشتر در باغهای میوه نسبت به مزارع، حداکثر کارآیی در شرایط وارونگی دمایی. همچنین اساس استفاده از سیستم های آبیاری، افزایش ظرفیت و هدایت گرمایی خاک و آزادسازی گرمای نهان آب در هنگام یخ زدن را باعث می شود، كه انواع آن عبارت است از: آبیاری سطحی (غرقابی و شیاری) آبیاری بارانی، سیستمهای آبپاش (رودرختی و زیردرختی) و آبیاری قطره ای. استفاده از روش ماشینهای باد نیز، تنها در صورت وجود وارونگی دمایی کارآیی استفاده دارند و میزان کارآیی آنها به شدت وارونگی دما بستگی دارد. سایر روشهای حفاظتی فعال نیز عبارت است از: استفاده از بالگرد، دستگاه های مولد مه، پوشاندن گیاه با پوششهای مخصوص، مالچ پاشی، استفاده از پوشش کف یا فوم، استفاده از سیستم های تلفیقی و پوشش خاک با استفاده از مالچ جهت جلوگیری از هدر رفت گرمای خاک. مهمترین روشهای حفاظتی غیر فعال نیز عبارتند از: انتخاب مکان مناسب، انتخاب محصول، انتخاب واریته، پوشش زمین، عملیات به زراعی (کود دهی، هرس، شخم، آبیاری، تاریخ کاشت، عمق کاشت و...، به کارگیری سیستم های نظارتی جامع مجهز به حسگرهای دمایی و زنگ اخبار (Monitoring) و استفاده از مواد شیمیایی. گیاهان را براساس واكنش آنها به دماهای پایین بدین صورت طبقه بندی می نمایند: حساس به دماهای سرد بالای صفر، حساس به دماهای نزدیك به صفر درجه سانتیگراد، مقاوم یا متحمل به دماهای انجماد تا 5- درجه سانتیگراد، نیمه مقاوم یا متحمل به دماهای انجماد در محدوده 5- تا 10- درجه سانتیگراد، بسیار مقاو م یا متحمل به دماهای انجماد در محدود ه 10- تا 20- درجه سانتیگراد و گونه های با حداكثر مقاومت به یخزدگی كه توانایی تحمل سرماهای بسیار شدید را دارند. سرمازدگی در باغات میزان مقاومت بافتهای مختلف گیاهان بر حسب نوع و جنس آنها و حالات مختلف تكامل در زمانهای مختلف رویش در مقابل سرما و یخبندان متفاوت است. درجه حرارتهایی كه سبب بروز خسارت در گیاه می شوند در مراحل مختلف گل و میوه در مكانهای مختلف یكسان نبوده و با همدیگر اختلاف دارند؛ از طرفی وضع هر گل با توجه به موقعیت خاص قرار گرفتن آن در روی درخت از نظر میزان تشعشع و درجه حرارت فردی متفاوت است و نیز چندین گل كه به ظاهر شبیه یكدیگر و در شرایط مشابه قرار دارند به دلیل تفاوتهای درونی، میزان مقاومت های مختلفی را نسبت به یك درجه حرارت از خود نشان می دهند. تعیین دقیق نقطه ی بحرانی كه موجب از بین رفتن بافت گل یا میوه های جوان می شود در تمام سطح باغ و برای همه درختان عملاً میسر نیست. مقاومت در مراحل مختلف رشدی میزان مقاومت ارقام در مراحل رشد شكوفه، از غنچه تا تشیكل میوه متغیر می باشد. هر قدر جوانه ی گل از مرحله غنچه به باز شدن كامل نزدیكتر شود، درجه مقاومتش به سرما كمتر می گردد و تا موقعی كه میوه تشیكل می شود به حداقل می رسد به طوریكه در این مرحله خسارت وارده، 5 تا 10 برابر بیشتر از زمان گل می باشد. طولانی شدن دوره سرما در كلیه مراحل اثر منفی روی شكوفه ها خواهد داشت. ارقام مختلف درختان میوه به علت خصوصیات مورفولوژیكی (ظاهری و ساختاری) گلها و بر حسب مبداء و منشاء آنها در مقابل سرمای بهاره مقاومت های متفاوتی از خود نشان می دهند. ارقامی كه گلبرگها نیمه باز هستند و میله های جنسی را می پوشانند و ارقامی كه گلهای آنها در داخل شاخ و برگ قرار دارند در مقابل سرما مقاومترند. مشاهدات نشان داده كه قوی یا ضعیف بودن یك درخت تأثیر عملی در درجه دوام یا مقاومت گلهای آن در مقابل سرما ندارد. قوی بودن درختان در رشد و نمو رویشی تأثیر گذار است. در مواردی نیز مشاهده شده است كه بعد از صدمه دیدن شكوفه ها، یكسری شكوفه های ثانویه باز می شود، اما به طور كلی این خاصیت ترمیمی، از نظر میزان محصول، ارزش عملی برای باغدار ندارد.

 

باغداران كاملا از نتایج زیانبار عدم محافظت درختان در برابر سرمای زمستان مطلع هستند.

لذا اعتقاد به مقاومت در برابر سرما به عنوان یك پدیده و ابزار كمكی برای جلوگیری از بروز خسارت ناشی از سرما از نظر باغداران از اهمیت اساسی برخوردار است. گیاهان درحال رشد غیر مقاوم بوده و قادر به مقاوم شدن نیستند. لذا ركود در طول ماههای سرد زمستان برای بقائ گیاهان و درختان میوه ضروری می باشد. درختان میوه در زیستگاهای طبیعی خود به ندرت توسط سرما صدمه می بینند زیرا در آنها مكانیسم سازگاری در آنها توسعه یافته است كه به آنها اجازه می دهد در طول شرایط آب و هوایی شدید زمستان به حالت ركود بروند.

اكثر درختان میوه منطقه معتدله در معرض یخبندان زمستان یا سرما زدگی بهاره قرار می گیرند كه این امر موجب خسارتهای شدید اقتصادی می گردد. حتی آن دسته از مناطق تولید میوه كه در موقعیتهای جغرافیایی خاص احداث می شوند كه خسارت وارده ناشی از سرما در آنها به حداقل كاهش داده شده نیز بعضا با این حوادث مواجه   می گردند.

یخ زدگی زمستانه

عامل پراكندگی گونه های مختلف درختان میوه در روی كره زمین مقاومت یا حساسیت درختان به سرمای زمستانه می¬باشد. در مناطق سرد از ارقام مقاوم به سرما و از پایه های مقاوم به سرما استفاده می شود. در اثر سرمای بیش از حد  زمستان، گونه های پوست نازك شكاف خورده و در اثر یخبندان شاخه ها سیاه می شوند. در گیاهان چوبی مقاوم، در اثر یك سری تغییراتی كه حاصل می شود در اواخر تابستان و پاییز موجب مقاوم شدن آنها در برابر سرما می گردد. در طی مقاوم شدن درختان تغیرات زیادی در درختان صورت می پذیرد. اولین مرحله مقاوم شدن توسط روزهای كوتاه شروع می شود كه منجر به توقف رشد می شود. دومین مرحله مقاوم شدن مستلزم دمای پایین  می باشد كه مواد محرك مقاومت ساخته می شود. تدابیر زراعی در مقاومت كونه های درختان میوه تاثیر بسزایی دارد.

ازجمله تجمع كربوهیدراتها كافی در درختان میوه و اندامهای آن موجب افزایش مقاومت در برابر سرما می گردد. آبیاری بی رویه، دادن كود ازته بیش از حد، محصول زیاد ، ریزش زود هنگام برگها، تولید محصول بیشتر، هرس زود هنگام موجب كاهش مقاومت درختان میوه می شود. پایه های درختان میوه نیز در میزان مقاومت آنها به سرمای زمستانه متفاوت می باشد. برای مثال پایه های سیب مالینگ 19 و 2، پایه مالینگ مرتون 104 و 111 مقاوم به سرما هستند. در گلابی هنگامی كه روی پایه بذری پیوند شده و از میان پایه اولدهام استفاده می شود، مقاومت در برابر سرما فزایش می یابد. پایه محلب كه برای گیلاس به كار برده می شود مقاوم به سرما می باشد. پایه نارنج سه برگ مقاوم به سرما بوده و برای مركبات به كار برده می شوند. پایه آلوی ماریانا نیز مقاوم به سرما بوده و برای آلو و هلو مورد استفاده قرار می گیرد.

سرما زدگی بهاره

سرمای دیررس بهاره موجب آسیب دیدن جوانه های تازه بیدار شده درختان میوه می شوند و در صورت دیررس بودن بیشتر این نوع سرماها، حتی به میوهای تازه تشكیل شده نیز خسارت وارد می كند. جوانه های بارور در حال ركود به سرمای زمستانه مقاوم هستند اما مقاومت آنها هنگام بیدار شدن جوانه ها كاهش می یابد. به طور كلی جوانه های گل در دمای 2- و 3- درجه سانتیگراد از بین می روند. میوهای تازه تشكیل شده نسبت به گلها حساس تر هستند و در منفی 0.5- درجه سانتیگراد آسیب می بینند. در اوایل بهار جبهه های سرد هوا در منطقه پرورش درختان میوه و در شبهای بدون ابر موجب خسارت دیدن جوانه درختان میوه می گردد.

روشهای جلوگیری از سرمای زدگی بهاره

روشهای مختلفی برای جلوگیری از سرمای دیررس بهاره وجود دارد كه می تواند جوانه های گل و میوهای تازه تشكیل شده درختان میوه را از سرما زدگی محافظت كند.

 انتخاب ارقام دیر گل

در مناطقی كه احتمال خطر سر مایه دیر رس بهاره است با توجه به تاریخ گلدهی ارقام مختلف یك گونه درختی می توان از ارقام دیر گل استفاده كرد این ارقام با توجه به دیر بازكردن گل كمتر با سرما های دیر رس بهاره مواجه می شوند اخیرا در برخی مناطق از بادام های دیر گل استفاده به عمل می آید.

استفاده از تركیبات شیمیایی

استفاده از اتفن درختان میوه هسته دار در پاییز موجب دیر باز شدن جوانه ها به مدت 12-4 .روز در بهار می شود. استفاده از هورمون نفتالین استیك اسید در بهار موجب تا خیر 2-1 هفته در زمان گلدهی درختان می گردد

 موقعیت و محل باغ

در مناطق شیب دار و كنار تپه های ماهور در صورت احتمال وجود سرما های دیر رس بهاره محل باغ را در شیب های شمالی انتخاب می كنند تا در اوایل بهار دیر تر گر م شده و موجب تاخیر در بیدار شدن جوانه ها گردد. ایجاد باغ میوه در كنار جنگل ها، رود خانه ها، بركه ها و كنار سواحل كه دارای هوای مرطوب و نقطه شبنم بالا هستند آسیب های سرمای بهاره را كاهش می دهد.

پاشیدن آب بر روی درختان

پاشیدن آب بر روی شاخه های  درختان میوه در دمای صفر درجه سانتیگراد موجب تشكیل یخ می شود. به ازای هر لیتر آب كه یخ می شود 80 كیلو كالری گرما آزاد می شود.گرمای آزاد شده موجب گرم شدن اجسامی كه در تماس با آب هستند می¬شود در ضمن تشكیل یك لایه نسبتا عایق یخ در اطراف جوانه موجب می¬شود تا دمای جوانه از صفر درجه سانتیگراد پایین نیاید برای این منظور می¬توان از سیستم آبیاری بارانی استفاده كرد و یا توسط محلول پاش¬ها روی درختان میوه آب پاشید. پاشیدن آب باید در دمای صفر درجه سانتی¬گراد انجام گیرد

تدابیر زراعی

نوع سطح خاك در محافظت دمای هوا تاثیر دارد و اختلاف دمای حدود 1/7 درجه سانتی گراد ایجاد میكند. برای محافظت در برابر سرما و یخبندان های ناشی از تشعشع، خاك باید مرطوب و عاری از علف های هرز و شخم نخورده باشد.  زیرا زمین شخم خورده دارای هوای بیشتر بوده و گرمای ویژه كمتری دارد از این رو خاك شخم خورده سریع تر سرد می¬شود اما خاك های مرطوب دیرگرم شده و دیر تر دمای خود را از دست میدهند علفهای سطح خاك نیز نوعی هدایت كننده گرما ارخاك به هوا می باشند تدابیر زارعی ذكر شده یخ زده گی را در لایه 15سانتی متر سطح خاك به تاخیر می اندازد و بویژه برای جلو گیری از سرما زدگی گیاهانی همچون توت فرنگی و انگور موثر واقع می گردد.

گرم كردن باغ توسط بخاری های باغی

كار گذاشتن بخاری یا پلارهای باغی در قسمت های مختلف باغ و سوزاندن موادی همچون چوب نفت یا گازوییل موجب گرم شدن باغ می گردد. این روش در مناطق سردسیری ممكن است تاثیر زیادی نداشته باشد اما در مناطق نیمه گرمسیری مثلا در باغات مركبات، انار، انجیر زیتون و غیره می¬تواند موثر واقع شود.

ایجاد دود برای كاهش تشعشع

در شب های كه احتمال بروز سرما می باشد با سوزاندن كاه وكلش و مواد دیگر موجب ایجاد دود در هوای باز گردید ذرات معلق در هوا هر چقدر بیشتر باشد انعكاس حرارت به سقف آسمان تقلیل می یابد زیرا تشعشع حرارت كه با طول موج های بلند به طرف آسمان منعكس می شود توسط ذرات هوا جذب شده و دمای باغ را حفظ می كنند.

 ایجاد بادشكن در اطراف باغ

كشت درختان باد شكن همچون چنار زبان گنجشك، افرا و غیره در جهت شمالی كه باد های سرد می زود موجب محافظت درختان میوه از سرما می شود.

سایت کشاورزی

کشاورزیار

مقالات کشاورزی

ورمی کمپوست

فروشگاه کشاورزی
آموزش کشاورزی