تکمیل زنجیره ارزش ضرورت ارتقای تولید گیاهان دارویی

مدیرکل دفتر گیاهان دارویی وزارت جهاد کشاورزی از صادرات ۲۳۰ میلیون دلاری گیاهان دارویی خبر داد و گفت: پیش بینی می‌کنیم این میزان تا ۵ سال آینده به ۲ تا ۳ برابرافزایش یابد.

به گزارش گروه کشاورزی و محیط زیست خبرگزاری صداوسیما، الهام فتاحی‌فر، مدیرکل دفتر امور گلخانه‌ها، گیاهان دارویی و قارچ خوراکی وزارت جهاد کشاورزی گفت: ایران رتبه اول تولید زعفران و گل محمدی را در جهان دارد و با ابلاغ برنامه الگوی کشت گیاهان دارویی، زعفران و گل محمدی از اواخر سال گذشته، توسعه کشت کم‌آب‌بر، تکمیل زنجیره ارزش و جلوگیری از خام‌فروشی در دستور کار قرار گرفته است.

فتاحی‌فر با بیان این‌که زعفران و گل محمدی از تولیدات شاخص و بومی ایران با جایگاه ویژه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی هستند، اظهار کرد: بسیاری از گیاهان دارویی خاستگاه و منشأ ایرانی دارند و ظرفیت بالایی برای ایجاد ارزش افزوده در این بخش وجود دارد.

وی افزود: در راستای تکلیف قانونی مجلس برای تدوین الگوی کشت محصولات کشاورزی، پس از ابلاغ الگوی کشت زراعت و باغبانی، برنامه الگوی کشت گیاهان دارویی، زعفران و گل محمدی با محوریت سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و همکاری معاونت امور باغبانی و بخش خصوصی تدوین و اواخر سال گذشته به استان‌ها ابلاغ شد.

مدیرکل دفتر امور گلخانه‌ها، گیاهان دارویی و قارچ خوراکی با اشاره به مزیت‌های این محصولات تصریح کرد: این محصولات کم‌آب‌بر هستند و در اراضی که امکان کشت سایر محصولات وجود ندارد، قابل توسعه‌اند. به گفته سازمان جهانی تجارت، گردش مالی گیاهان دارویی در دنیا حدود ۱۴۸ میلیارد دلار است و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ به حدود پنج هزار میلیارد دلار برسد که نشان‌دهنده ظرفیت عظیم بازار‌های بین‌المللی است.

فتاحی‌فر اولویت‌بندی استان‌ها بر اساس بهره‌وری آب و بهره‌وری اقتصادی در این سند را از ویژگی‌های آن دانست و گفت: تحقق کامل این برنامه مستلزم تأمین الزامات فنی و اعتباری در کل زنجیره، از تأمین نهاده استاندارد تا صادرات است.

وی با اشاره به تدوین استاندارد تولید بذر برای بیش از ۱۰ گونه گیاه دارویی، نهال گل محمدی و پیاز استاندارد زعفران با همکاری موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال، خاطرنشان کرد: تولید تجاری ارقام استاندارد با همکاری محققان بخش خصوصی، دانشگاهی و تحقیقاتی باید در اختیار کشاورزان قرار گیرد.

وی ارتقای مکانیزاسیون کاشت تا برداشت را بسیار حائز اهمیت دانست و افزود:، چون عمده این گیاهان بومی ایران هستند، طراحی و ساخت ماشین‌آلات باید در داخل انجام شود. شرکت‌های دانش‌بنیان تاکنون در ساخت دستگاه برداشت گل محمدی و دستگاه پیازکار زعفران ورود کرده‌اند، اما تجاری‌سازی و تعمیم آن به عرصه تولید نیازمند حمایت اعتباری و فنی است. توسعه اراضی یکپارچه و بزرگ‌مقیاس، از جمله مزارع ۱۰۰ هکتاری مکانیزه زعفران، هم کیفیت و کمیت تولید و هم مکانیزاسیون را بهبود می‌بخشد.

فتاحی‌فر درباره ضایعات گفت:، چون عمده گیاهان دارویی به‌صورت خشک، عرقیات و فرآوری‌شده عرضه می‌شوند و تازه‌خوری ندارند، درصد ضایعات آنها کمتر از سایر محصولات است.

وی گفت: پارسال در سطح بیش از ۲۹۳ هزار هکتار، حدود ۴۸۰ هزار تن انواع گیاهان دارویی، گل محمدی و زعفران تولید شد. در سال گذشته حدود ۱۱۳ هزار تن گیاهان دارویی و گل محمدی به ارزش ۴۱ میلیون دلار و ۱۹۸ تن زعفران به ارزش ۱۸۹ میلیون دلار صادر کردیم که در مجموع ۱۱۴ هزار تن به ارزش ۲۳۰ میلیون دلار می‌شود. در ۶ ماهه اول ۱۴۰۵ نیز حدود ۶۴ هزار تن به ارزش ۱۱۸ میلیون دلار صادرات داشتیم.

به گفته وی، عمده کشور‌های هدف صادراتی شامل عراق، کویت، حوزه خلیج فارس، روسیه و کشور‌های اوراسیا و متناسب با نوع محصول، آلمان و انگلستان هستند.

مدیرکل دفتر گیاهان دارویی افزود: در زعفران استان‌های خراسان رضوی، خراسان جنوبی، خراسان شمالی و کرمان؛ در گل محمدی استان‌های فارس، کرمان و اصفهان؛ و در گیاهان دارویی استان‌های خراسان رضوی، فارس و همدان پیشرو هستند.

فتاحی‌فر هدف اصلی الگوی کشت را تکمیل زنجیره ارزش و جلوگیری از خام‌فروشی عنوان کرد و افزود: رویکرد ما از دو سال پیش، بررسی نیاز صنایع بزرگ غذایی، دارویی و بهداشتی جهان به مواد مؤثره گیاهان ایران است. هرچند در بسته‌بندی زعفران، اسانس و گلاب پیشرفت خوبی داشته‌ایم، اما ارزش افزوده اصلی در استخراج ترکیباتی مانند کروسین و سافرانال زعفران است که ارزش تجاری آن تا هزاران برابر گیاه اولیه می‌رسد.

وی از برنامه‌ریزی برای توسعه شهرک‌های تخصصی گیاهان دارویی با جذب سرمایه‌گذار بخش خصوصی خبر داد و گفت: در این شهرک‌ها کل پروسه کاشت، داشت، برداشت مکانیزه و فرآوری اولیه و ثانویه در یک مدیریت یکپارچه و بر اساس عملیات خوب کشاورزی (GAP) انجام می‌شود.

فتاحی‌فر تأکید کرد: با فراهم شدن حمایت‌ها و تمرکز بر فرآوری که گردش مالی اصلی این حوزه در دنیاست، دستیابی به ۲ تا ۳ برابر میزان صادرات فعلی در بازه ۴ تا ۵ ساله دور از دسترس نیست.

وی درباره عرصه‌های منابع طبیعی گفت: برداشت از عرصه‌های طبیعی فقط با ضوابط و قرارداد‌های سازمان منابع طبیعی و با الزام احیا و جایگزینی مجاز است. با اهلی‌سازی و زراعی‌سازی گونه‌هایی مانند آنغوزه، شیرین‌بیان و موسیر، فشار برداشت بی‌رویه از طبیعت کاهش یافته است. برنامه الگوی کشت ناظر بر اراضی کشاورزی غیر از منابع طبیعی است و توسعه کشت زراعی این گونه‌ها به حفظ آنها برای نسل‌های آینده کمک می‌کند.

وی به کشاورزان توصیه کرد: کشت گیاهان دارویی کاملاً بازارمحور است و از ابتدا باید با اطمینان از بازار فروش، در قالب کشاورزی قراردادی با شرکت‌های فرآوری و صنایع تبدیلی اقدام به توسعه شود.

فتاحی‌فر درباره چالش‌های صادرات نیز گفت: ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل دریایی، زمینی و هوایی، لجستیک و زنجیره سرد، همچنین ضرورت حمایت از برندسازی، حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی و تسهیل مقررات ارزی و رفع تعهدات ارزی از مهم‌ترین موانع توسعه صادرات محصولات کشاورزی از جمله گیاهان دارویی و زعفران است.

وی در پایان با اشاره به اشتغال‌زایی این بخش گفت: در حال حاضر با حدود ۳۰۰ هزار هکتار سطح زیر کشت، بیش از ۳۰۰ هزار نفر اشتغال مستقیم و نزدیک به دو برابر این عدد اشتغال غیرمستقیم در حوزه گیاهان دارویی، زعفران و گل محمدی ایجاد شده و امیدواریم با اجرای کامل الگوی کشت، جایگاه ایران در صادرات، تولید استاندارد و محصول ارگانیک و بهبود اقتصاد کشاورزان ارتقا یابد.