گیاهان دارویی ایران در انتظار تحول در زنجیره ارزش
نبود سیاست‌گذاری یکپارچه، فاصله تحقیقات تا تولید و ضعف پیوند میان کشاورزان و صنایع فرآوری، از موانع اصلی بهره‌گیری از ظرفیت گیاهان دارویی ایران در بازار‌های جهانی است.
به گزارش گروه کشاورزی و محیط زیست خبرگزاری صداوسیما، ایران با برخورداری از تنوع اقلیمی و ذخایر ژنتیکی ارزشمند، ظرفیت بالایی برای تولید و فرآوری گیاهان دارویی دارد؛ اما این توانمندی هنوز به جایگاه متناسبی در بازار جهانی تبدیل نشده و بخشی از نیاز صنایع دارویی و غذایی کشور به مواد اولیه از طریق واردات تأمین می‌شود.
در این میان، برنامه هفتم توسعه با تأکید بر بهره‌وری آب، سازگاری با تغییرات اقلیمی، توسعه کشاورزی دانش‌بنیان و گسترش صادرات غیرنفتی، فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های این بخش فراهم کرده است. با این حال، تحقق این اهداف به اصلاح چالش‌های ساختاری در حوزه تحقیقات، تولید، ترویج و بازار نیاز دارد.
فاصله تحقیقات تا تولید؛ مانعی برای توسعه
پراکندگی طرحهای تحقیقاتی، غلبه طرحهای کوتاه‌مدت و ارتباط ناکافی پژوهش‌ها با نیاز‌های واقعی تولید، از مهم‌ترین موانع توسعه گیاهان دارویی است. بخشی از تحقیقات نیز به‌صورت منسجم به موضوعاتی مانند افزایش بهره‌وری آب، سازگاری با شرایط اقلیمی و تقویت زنجیره ارزش نمی‌پردازد.
همچنین، ظرفیت‌های علمی حوزه‌هایی مانند اکولوژی، زراعت، فیتوشیمی و اقتصاد کمتر در قالب برنامه‌های مشترک و مسئله‌محور به کار گرفته می‌شوند. ضعف نظام ترویج نیز موجب می‌شود یافته‌های علمی به‌اندازه کافی به کشاورزان منتقل نشود.
تقویت ترویج تخصصی و تربیت مروجان آشنا با ویژگی‌های فنی و اقتصادی گیاهان دارویی می‌تواند به انتقال مؤثر دانش و افزایش بهره‌وری در این بخش کمک کند.
توسعه کشت متناسب با منابع و نیاز بازار
گسترش سطح زیرکشت بدون ارزیابی منابع آبی، شرایط اقلیمی و نیاز بازار، ممکن است به تولید نامتوازن و کاهش توجیه اقتصادی فعالیت کشاورزان منجر شود.
از سوی دیگر، برداشت از رویشگاه‌های طبیعی، ضرورت توسعه اهلی‌سازی و کشت گونه‌های اولویت‌دار در مناطق مستعد را افزایش داده است. این رویکرد می‌تواند ضمن تأمین پایدار مواد اولیه صنایع، فشار بر ذخایر طبیعی را کاهش دهد و به حفاظت از تنوع زیستی کمک کند.
نبود ارتباط مؤثر میان تولیدکنندگان و صنایع تبدیلی و فرآوری نیز از دیگر چالش‌های این حوزه است. هنگامی که کیفیت محصول و میزان ماده مؤثره آن در قیمت‌گذاری نقش مشخصی نداشته باشد، انگیزه کشاورزان برای تولید محصولات باکیفیت کاهش می‌یابد و سهم آنها از ارزش افزوده نهایی محدود می‌ماند.
پنج راهکار برای اصلاح مسیر توسعه
برای بهره‌گیری از ظرفیت گیاهان دارویی در چارچوب برنامه هفتم توسعه، پنج محور سیاستی قابل طرح است:
۱. تغییر رویکرد در سیاست‌گذاری: عبور از تمرکز صرف بر افزایش سطح زیرکشت و حرکت به سمت ارتقای بهره‌وری، برنامه‌ریزی بلندمدت و توسعه زنجیره ارزش متناسب با مزیت‌های منطقه‌ای و نیاز بازار.
۲. ایجاد سازوکار هماهنگی بین‌بخشی: تعیین متولی مشخص با مشارکت دستگاه‌هایی مانند وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان برنامه و بودجه و بخش خصوصی برای هماهنگی سیاست‌ها و تعیین اولویت‌های مشترک.
۳. بازطراحی نظام تحقیقات و ترویج: تعریف طرحهای پژوهشی بر اساس نیاز تولیدکنندگان و بازار، مسائل واقعی بخش و اهداف برنامه هفتم، همراه با تقویت شبکه تخصصی ترویج گیاهان دارویی.
۴. هدفمند کردن حمایت‌ها: پشتیبانی از اهلی‌سازی و کشت گونه‌های اولویت‌دار در مناطق مستعد، توسعه کشت قراردادی و ارائه مشوق‌های مالیاتی و بیمه‌ای به‌منظور کاهش ریسک تولید و تقویت صنایع تبدیلی و فرآوری در مناطق تولید.
۵. اصلاح نظام قیمت‌گذاری و بازار: ایجاد سازوکار‌های شفاف برای قیمت‌گذاری بر اساس کیفیت و میزان ماده مؤثره محصول و شفاف‌سازی زنجیره تأمین با هدف افزایش انگیزه تولید محصولات باکیفیت و توزیع متوازن‌تر ارزش افزوده.
برنامه هفتم؛ فرصتی برای تحول ساختاری
توسعه گیاهان دارویی تنها با افزایش تولید و گسترش سطح زیرکشت محقق نمی‌شود؛ بلکه به سیاست‌گذاری هماهنگ، پژوهش‌های کاربردی، ترویج تخصصی، حفاظت از منابع طبیعی و شکل‌گیری زنجیره ارزش کارآمد نیاز دارد.
در صورت تحقق این الزامات، گیاهان دارویی می‌توانند به یکی از محور‌های توسعه کشاورزی دانش‌بنیان، سازگار با محدودیت منابع آب و دارای ارزش افزوده بالا تبدیل شوند؛ مسیری که علاوه بر تقویت اقتصاد کشاورزی و توسعه صادرات، زمینه بهره‌برداری پایدار از ظرفیت‌های بومی و ذخایر ژنتیکی کشور را فراهم می‌کند.
جامع ترین پایگاه اطلاعاتی، دانش، دوره های آموزشی و مشاوره با متخصصان و مشاوران بخش کشاورزی در کشور